ในการดำเนินงานเกี่ยวข้องกับบุคคลหลายฝ่าย จึงมีโอกาสที่จะเกิดความขัดแย้งในผลประโยชน์และนำมาสู่ปัญหาตัวแทน (Agency Problems) ได้ โดยปัญหาตัวแทนเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นจากความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล 2 ฝ่าย ขึ้นไป ซึ่งมักจะเกิดจากความสัมพันธ์ใน 3 สาเหตุหลัก ได้แก่ 1) ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ถือหุ้นและผู้บริหาร 2) ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าหนี้และผู้ถือหุ้น และ 3) ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ถือหุ้นรายใหญ่และผู้ถือหุ้นรายย่อย (Jensen and Meckling, 2000; Shim and Siegel, 2007)
1. ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ถือหุ้นและผู้บริหาร เกิดจากการที่ผู้ถือหุ้นหรือเจ้าของกิจการไม่สามารถบริหารงานได้เพียงลำพัง จึงจำเป็นที่จะต้องมีตัวแทนในการบริหารงาน ซึ่งเป็นความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล 2 ฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายที่มีอำนาจ คือ ผู้ถือหุ้น (ตัวการ) และฝ่ายที่ได้รับมอบอำนาจในการบริหารงานหรือฝ่ายบริหาร คือ ผู้บริหาร (ตัวแทน) ซึ่งมีหน้าที่ในการบริหาร รายงานผลการดำเนินงานและส่งมอบผลประโยชน์ให้ผู้ถือหุ้น หากผู้บริหารทำงานอย่างมีประสิทธิภาพและดำเนินงานในกิจการเพื่อผลประโยชน์สูงสุดให้แก่ผู้ถือหุ้น โดยไม่เอาผลประโยชน์ที่ควรจะเป็นของผู้ถือหุ้นมาเป็นของตนเองก็จะทำให้กิจการมีมูลค่าสูงสุด อย่างไรก็ตาม ฝ่ายบริหารที่เป็นตัวแทนของผู้ถือหุ้นอาจจะก่อให้เกิดความขัดแย้งของผลประโยชน์ (Conflict of Interest) กับผู้ถือหุ้นได้ เนื่องจากผู้บริหารอาจมีความต้องการที่แตกต่างจากผู้ถือหุ้น และขัดแย้งในผลประโยชน์ระหว่างกัน ทำให้ผู้บริหารมุ่งผลประโยชน์สูงสุดให้กับตัวเอง และไม่คำนึงถึงความมั่งคั่งของผู้ถือหุ้นหรือมูลค่าของกิจการ เช่น ผู้บริหารต้องการผลตอบแทนสูง จึงละเลยการลงทุนในการทำวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ เนื่องจากเป็นการลงทุนที่มีต้นทุนสูงทำให้กำไรในปัจจุบันลดลงและส่งผลต่อค่าตอบแทนที่ผู้บริหารจะได้รับลดลง เป็นต้น การบริหารที่ไม่มีประสิทธพิภาพนี้ถือว่าเป็นต้นทุนในการบริหารของกิจการและเรียกต้นทุนนี้ว่าต้นทุนที่เกิดจากตัวแทน (Agency Costs)
2. ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าหนี้และผู้ถือหุ้น เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล 2 ฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายบริหาร และ ฝ่ายเจ้าหนี้ ซึ่งฝ่ายบริหารของกิจการดำเนินงานเพื่อผลประโยชน์สูงสุดของผู้ถือหุ้น โดยมีการลงทุนในโครงการที่มีความเสี่ยงมากกว่าที่เจ้าหนี้คาดการณ์ไว้ อาจทำให้กิจการมีการเพิ่มระดับหนี้มากกว่าที่คาดไว้ กิจการก็จะมีความเสี่ยงสูงกว่าที่เจ้าหนี้คาดการณ์ ซึ่งอาจนำไปสู่การผิดนัดชำระหนี้และหนี้สูญได้ และถือเป็นต้นทุนที่เกิดจากตัวแทน นั่นเอง
3. ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ถือหุ้นรายใหญ่และผู้ถือหุ้นรายย่อย เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล 2 ฝ่าย ได้แก่ ผู้ถือหุ้นรายใหญ่ และ ผู้ถือหุ้นรายย่อย ซึ่งผู้ถือหุ้นรายใหญ่มักมีอำนาจเบ็ดเสร็จในการออกเสียงหรือมีอิทธิพลต่อฝ่ายบริหาร ทำให้ใช้อำนาจในการแสวงหาผลประโยชน์จากบริษัทเข้าสู่ตนเองหรือครอบครัว มากกว่าที่จะทำเพื่อผลประโยชน์สูงสุดของผู้ถือหุ้น จึงเป็นต้นทุนที่เกิดจากตัวแทนในอีกรูปแบบหนึ่ง นั่นเอง
การอ้างอิง
Jensen, M.C. and Meckling, W.H., (2000), Chapter “Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure” in Corporate Governance, 1st Edition. London: Gower.
Shim, J.K. and Siegel, J.G., (2007), Financial Management, 3rd Edition, United States of America: The McGraw-Hill Companies.