ความหมายของต้นทุน
ต้นทุน (Cost) หมายถึง มูลค่าของทรัพยากรที่กิจการสูญเสียไป เพื่อให้ได้มาซึ่งสินค้าหรือบริการ โดยสามารถวัดได้ในรูปของตัวเงิน ทั้งนี้ ต้นทุนอาจให้ประโยชน์ต่อกิจการในปัจจุบันหรืออนาคตก็ได้ หากต้นทุนให้ประโยชน์เฉพาะในงวดปัจจุบัน จะเรียกว่า “ค่าใช้จ่าย” (Expenses) เช่น เงินเดือนสำนักงาน ค่าโฆษณา ค่านายหน้าพนักงานขาย หรือค่าเช่า เป็นต้น แต่ถ้าต้นทุนสามารถให้ประโยชน์ต่อกิจการในอนาคตจะถูกเรียกว่า “สินทรัพย์” (Assets) เช่น ต้นทุนการผลิตที่ใส่เข้าสู่กระบวนการผลิตจนได้เป็นสินค้าสำเร็จรูป (Finished Goods) หากสินค้าดังกล่าวยังไม่สามารถขายได้ในงวดปัจจุบันก็จะนับเป็นสินค้าคงเหลือสิ้นงวด ซึ่งก็เป็นส่วนหนึ่งของสินทรัพย์นั่นเอง
การสะสมต้นทุนการผลิต
การรวบรวมหรือสะสมต้นทุนการผลิตจะขึ้นอยู่กับรูปแบบการผลิต ดังนั้น จึงจำแนกวิธีการสะสมต้นทุนการผลิตได้เป็น 3 วิธีคือ
1. ระบบต้นทุนงานสั่งทำ (Job Order Costing System) การผลิตในลักษณะนี้จะผลิตสินค้าตามความต้องการของลูกค้า ได้แก่ รูปแบบ และจำนวนของสินค้าที่รับคำสั่งผลิต ดังนั้น สินค้าที่ผลิตออกมาแต่ละรุ่นก็จะมีความแตกต่างกัน กิจการไม่สามารถผลิตสินค้าไว้เป็นสินค้าคงเหลือ เนื่องจากลูกค้าแต่ละคนจะมีความต้องการที่แตกต่างกันออกไป ตัวอย่างธุรกิจผลิตที่ใช้ระบบต้นทุนงานสั่งทำ คือ ผลิตเฟอร์นิเจอร์ หรือการพิมพ์หนังสือ เป็นต้น
2. ระบบต้นทุนช่วง (Process Costing System) เป็นการผลิตที่สินค้าทุกชิ้นที่ผลิตออกมาจะผ่านขั้นตอนการผลิตแบบเดียวกัน ดังนั้น เมื่อผลิตเสร็จสินค้าจึงมีรูปร่างลักษณะที่เหมือนกันทุกประการ (Homogenous) กิจการจะผลิตสินค้าตามแผนการผลิตที่วางไว้ แล้วเก็บเข้าคลังเป็นสินค้าคงเหลือ ตัวอย่างธุรกิจผลิตที่ใช้ระบบต้นทุนช่วงการผลิต คือ ผลิตสินค้าอุปโภคบริโภค (สบู่ ยาสีฟัน ฯลฯ) เป็นต้น
3. ระบบต้นทุนผสม (Hybrid-costing System) คือ กระบวนการผลิตที่ใช้ทั้งระบบต้นทุนงานสั่งทำและระบบต้นทุนช่วงร่วมกัน ลักษณะของสินค้าที่แตกต่างกันมักเกิดจากการใช้วัตถุดิบที่ต่างกัน แต่ค่าแรงงานทางตรงและค่าใช้จ่ายการผลิตหรือต้นทุนแปลงสภาพจะเกิดขึ้นเหมือนๆ กัน