พัฒนาการของการบริหารราชการส่วนกลางกับการบริหารราชการไทยในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ สามารถสรุป สาระสำคัญได้ดังนี้
| ยุคสมัย | ลักษณะการบริหารราชการส่วนกลางและระบบทางการบริหารที่สำคัญ | ระบอบการปกครอง |
| กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี (พ.ศ. 1720-1863) | 1. การบริหารราชการส่วนกลางอยู่ที่เมืองหลวง 2. การปกครองหัวเมืองชั้นในนั้นขึ้นอยู่กับกรุงสุโขทัยโดยตรง หัวเมืองชั้นใน ได้แก่ เมืองหน้าด่านหรือเมืองลูกหลวง ล้อมรอบราชธานีทั้ง 4 ด้าน คือ ศรีสัชนาลัย (ด้านหน้า) สองแคว (ด้านตะวันออก) สระหลวง (ด้านใต้) และชากังราว (ด้านตะวันตก) | พ่อปกครองลูก (บิดาปกครองบุตร) รวมอำนาจที่ศูนย์กลางคือราชธานี |
| กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี (พ.ศ. 1863-2310) | 1. การปรับปรุงการจัดระเบียบบริหารราชการในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) โดยมีการจัดตั้งระบบ “จตุสดมภ์” ประกอบด้วยเสนาบดี 4 คน คือ ขุนเมือง ขุนวัง ขุนคลัง และขุนนา พร้อมทั้งตรากฎหมายลักษณะอาญาหลวงและกฎหมายลักษณะอาญาราษฎร เพื่อเป็นบรรทัดฐานในด้านความยุติธรรม 2. สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ทรงปฏิรูปการปกครองโดยมีการแบ่งงานฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนออกจากกันอย่างชัดเจนโดยมี “เจ้าพระยามหาเสนาบดี” ดำรงตำแหน่ง สมุหพระกลาโหม มีหน้าที่ดูแลกิจการทหารทั่วอาณาจักร และ “เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์” ดำรงตำแหน่ง สมุหนายก รับผิดชอบงานพลเรือนทั่วอาณาจักร พร้อมกับดูแลหน่วยงานจตุสดมภ์ที่มีพื้นฐานมาจากการการปกครองเดิม | ระบอบพระมหากษัตริย์มีอำนาจเด็ดขาด (สมบูรณาญาสิทธิราชย์)เป็นดั่งสมมติเทพ |
| กรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นจนถึงก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครองแผ่นดิน พ.ศ. 2475 | 1. ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งกระทรวงเพิ่มขึ้นจากเดิม คือ มหาดไทย กลาโหม เมือง วัง คลัง นา พระองค์ทรงมีพระบรมราชโองการประกาศตั้งกระทรวงแบบใหม่ ให้เป็น 12 กระทรวง เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2435 2. ได้ประกาศตั้งเสนาบดีและให้เลิกอัครเสนาบดีทั้ง 2 ตำแหน่ง คือ สมุหนายกกับสมุหกลาโหม เป็นผลให้เสนาบดีทุกกระทรวงมีตำแหน่งเสมอกัน และรวมกันเป็นที่ประชุมเสนาบดีสภาหรือที่เรียกว่า “ลูกขุน ณ ศาลา” ภายหลังได้ยุบกระทรวงยุทธนาธิการไปรวมกับกระทรวงกลาโหม และกระทรวงมุรธาธิการไปอยู่ในกรม ราชเลขานุการ คงเหลือเพียง 10 กระทรวง | ระบอบสมบูรณาญา-สิทธิราชย์ |
กล่าวโดยสรุป การบริหารราชการส่วนกลางมีพัฒนาการมาตั้งแต่กรุงสุโขทัย โดยที่การบริหารราชการส่วนกลางอยู่ที่เมืองหลวง และการปกครองหัวเมืองชั้นในมีลักษณะขึ้นตรงกับกรุงสุโขทัยโดยตรง สำหรับในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีการปรับปรุงการจัดระเบียบบริหารราชการในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) โดยมีการจัดตั้งระบบ “จตุสดมภ์” ประกอบด้วยเสนาบดี 4 คน คือ ขุนเมือง ขุนวัง ขุนคลัง และขุนนา และมีการปรับปรุงเพิ่มเติมครั้งใหญ่ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถที่ได้ทรงปฏิรูปการปกครองโดยมีการแบ่งงานฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือนออกจากกันอย่างชัดเจน ส่งผลให้ สมุหพระกลาโหม มีหน้าที่ดูแลกิจการทหารทั่วอาณาจักร และ สมุหนายก รับผิดชอบงานพลเรือนทั่วอาณาจักร พร้อมกับดูแลหน่วยงานจตุสดมภ์ที่มีพื้นฐานมาจากการการปกครองเดิม สำหรับในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครองนั้น มีการบริหารราชการส่วนกลางเด่นชัดในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตั้งกระทรวงเพิ่มขึ้นจากเดิมเป็น 12 กระทรวง เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2435 และได้ประกาศตั้งเสนาบดีและให้เลิกอัครเสนาบดีทั้ง 2 ตำแหน่ง คือ ตำแหน่งสมุหนายกกับสมุหกลาโหม เป็นผลให้สนาบดีทุกกระทรวงมีตำแหน่งเสมอกัน
บรรณานุกรม
ประมวล รุจนเสรี. (2558). “ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน” สาระสังเขปออนไลน์. สืบค้นเมื่อวันที่ 5 ตุลาคม 2558 จาก https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid
ไทยโพสต์. (15 เมษายน 2564) “บิ๊กตู่” ปักหมุดพลิกโฉมประเทศ เคาะ “แผนพัฒนาชาติ” ฉบับที่ 13, สืบค้น
จาก https://www.thaipost.net/main/detail/99507, เข้าถึงเมื่อ 9 สิงหาคม 2564
พระราชบัญญัติการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ. 2560. ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ 134 ตอนที่ 79 ก, ลงวันที่
31 กรกฎาคม 2560
พระราชบัญญัติกำหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น พ.ศ. 2542,
สืบค้นจาก https://www.phuketcity.go.th/news/detail/4431/data.html, เข้าถึงเมื่อ 20 สิงหาคม 2564
พระราชบัญญัติแผนและขั้นตอนการดำเนินการปฏิรูปประเทศ พ.ศ. 2560. ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ 134
ตอนที่ 79 ก, หน้า 13 – 23. ลงวันที่ 31 กรกฎาคม 2560
พระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม พ.ศ. 2545
พระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม (ฉบับที่ 17 )พ.ศ. 2559
พระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม (ฉบับที่ 19) พ.ศ. 2562
พระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2564
พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2545
พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2546
พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน (ฉบับที่ 7) พ.ศ. 2550
พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน (ฉบับที่ 8) พ.ศ. 2553
เพ็ญศรี มีสมนัย. (2559). หน่วยที่ 6 การบริหารราชการส่วนกลาง, ใน เอกสารการสอนชุดวิชา 33201 การ บริหารราชการไทย. นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชวิษณุ เครืองาม (2553) วารสารสถาบันพระปกเกล้า ปีที่ 8, ฉบับที่ 2 (พฤษภาคม-สิงหาคม 2553) หน้า 5-17
สุเทพ เอี่ยมคง. (2558). “การบริหารราชการแผ่นดิน.” สาระสังเขปออนไลน์. สืบค้นเมื่อวันที่ 7 กันยายน 2558 จาก http://wiki.kpi.ac.th/index.php?title
สุโขทัย จังหวัดศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง ด้านที่ 1 ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ http://www.info.ru.ac.th/province/Sukhotai/srjsd11-4.htm
สุโขทัย จังหวัดการปกครองตั้งแต่อดีต-ปัจจุบัน ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ http://www.sukhothai.go.th/history/hist_04.htm