การเรียนรู้โดยใช้โครงงาน (Project-based Learning: PBL) เป็นวิธีการจัดการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญวิธีหนึ่ง ที่จะช่วยพัฒนาผู้เรียนทั้งด้านความรู้และทักษะผ่านกระบวนการศึกษาค้นคว้าตามกระบวนการหรือระเบียบวิธีวิจัย การจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงานจึงเป็นกระบวนการที่ทำให้เกิดการเรียนรู้เพื่อสะท้อนผลสัมฤทธิ์ที่คาดหวังดังกล่าว ซึ่งมีการดำเนินการ 5 ขั้นตอน ประกอบด้วย การเตรียมความพร้อม การกำหนดและเลือกหัวข้อ การเขียนข้อเสนอโครงงาน การดำเนินโครงงาน และการนำเสนอผลงาน ดังรายละเอียดต่อไปนี้
ขั้นตอนที่ 1 การเตรียมความพร้อม
การเตรียมความพร้อม เป็นขั้นตอนที่สำคัญสำหรับผู้สอนและผู้เรียน เป็นการเตรียมความพร้อมผู้สอนเพื่อให้เข้าใจบทบาทของผู้สอนในการทบทวนสร้างความเข้าใจกับกิจกรรมในแผนการจัดการเรียนรู้และแหล่งเรียนรู้ต่างๆ ให้พร้อมต่อการจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงานให้ประสบความสำเร็จ ส่วนการเตรียมความพร้อมผู้เรียนเป็นการสร้างความเข้าใจในบทบาทผู้เรียน ให้เกิดความตระหนักถึงเป้าหมายการเรียนรู้และบทบาทผู้เรียนที่ต้องมีส่วนร่วมในการเรียนรู้ รวมไปถึงการเตรียมแหล่งข้อมูล วัสดุอุปกรณ์ งบประมาณ ระยะเวลา ความปลอดภัย และปัจจัยอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องในการทำโครงงาน
ขั้นตอนที่ 2 การกำหนดและเลือกหัวข้อ
การกำหนดและเลือกหัวข้อ เป็นการศึกษาความเป็นไปได้ของแต่ละหัวข้อที่จะทำโครงงาน รวมถึงการศึกษาความคุ้มค่าของโครงงานที่จะทำของผู้เรียน การกำหนดและเลือกหัวข้อเป็นกิจกรรมที่ผู้สอนและผู้เรียนร่วมกันกำหนดหัวข้อที่จะทำเป็นโครงงาน ศึกษาความเป็นไปได้ ความคุ้มค่าของแต่ละหัวข้อเพื่อเลือกโครงงานที่จะจัดทำ การกำหนดและเลือกหัวข้อได้เหมาะสมจะทำให้ผู้สอนและผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ โดยเชื่อมโยงองค์ความรู้เดิมและสร้างองค์ความรู้ใหม่ไปพร้อมกัน ดังนั้นผู้เรียน จะต้องนำเสนอหัวข้อโครงงานต่อผู้สอน เพื่อให้ความเห็นชอบก่อนการดำเนินการขั้นต่อไป
ขั้นตอนที่ 3 การเขียนข้อเสนอโครงงาน
การเขียนข้อเสนอโครงงาน เป็นการสร้างผังมโนทัศน์ (Conceptual Map) หรือแผนที่ความคิด (Mind Map) ที่แสดงถึงภาพรวมทั้งหมดของโครงงานตั้งแต่ต้นจนจบ ประกอบด้วย แนวคิด หลักการ แผนงาน และขั้นตอนในการทำโครงงานตั้งแต่เริ่มต้นจนเสร็จสิ้น มีการกำหนดบทบาทและระยะเวลาในการดำเนินงาน ทำให้การดำเนินการเป็นไปอย่างรัดกุม รอบคอบ ไม่สับสน ทำให้ผู้ที่เกี่ยวข้องมองเห็นภาระงาน สามารถปฏิบัติโครงงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น ก่อนนำเสนอต่อผู้สอนเพื่อขอความเห็นชอบก่อนนำไปปฏิบัติขั้นตอนต่อไป
ขั้นตอนที่ 4 การดำเนินงานโครงงาน
หลังจากที่ข้อเสนอโครงงานได้รับความเห็นชอบแล้ว ผู้เรียนจึงจะเริ่มการดำเนินงานโครงงาน โดยเป็นการนำขั้นตอนวิธีการตามที่เขียนไว้ในข้อเสนอโครงงานมาสู่การปฏิบัติ การดำเนินโครงงานจะต้องทำอย่างมีระบบเป็นขั้นตอน ในแต่ละขั้นตอนจะแบ่งออกเป็นกิจกรรมย่อย สรุปได้ดังนี้
- การทบทวนปัญหาที่กำหนดและวรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง
- การทบทวนปัญหาที่กำหนดไว้ในข้อเสนอโครงงานและชื่อโครงงาน
- การทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง
- การออกแบบการวิจัย ประกอบด้วย
- การกำหนดกรอบแนวคิดการทำโครงงาน
- การกำหนดตัวแปรและนิยามปฏิบัติการ
- การกำหนดประชากรและกลุ่มตัวอย่าง
- การกำหนดประชากร
- การกำหนดขนาดและเลือกกลุ่มตัวอย่าง
- การจัดเตรียมและวางแผนการเก็บรวบรวมข้อมูล
- การสร้างเครื่องมือ
- การตรวจสอบคุณภาพของเครื่องมือและปรับปรุง
- การวางแผนการเก็บรวบรวมข้อมูล
- การเก็บรวบรวมข้อมูล
- การประมวลและการวิเคราะห์ข้อมูล
- การสรุปผลการวิจัย
ขั้นตอนที่ 5 การนำเสนอผลงาน การนำเสนอผลงาน เป็นการจัดทำรายงานและการนำเสนอผลการดำเนินโครงงาน ได้แก่ กระบวนการและผลงาน เป็นขั้นตอนที่ผู้เรียนดำเนินโครงงานเสร็จสิ้นเรียบร้อยแล้ว ในการเขียนรายงานโครงงาน ควรใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย กระชับ ชัดเจน ครอบคลุมประเด็นสำคัญๆ ของโครงงาน