บริบทของเมืองนครสวรรค์
เทศบาลนครนครสวรรค์ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขนาดใหญ่ ตั้งอยู่ตอนกลางของประเทศไทย อยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครไปทางทิศเหนือประมาณ 237 กิโลเมตร มีพื้นที่บริการประมาณ 27.87 ตารางกิโลเมตร ลักษณะภูมิประเทศมีลักษณะเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำ ซึ่งเป็นจุดบรรจบกันของแม่น้ำน่านและแม่น้ำปิงกำเนิดเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณปากน้ำโพในเขตเทศบาลนครนครสวรรค์ นอกจากนี้ภายในเขตเทศบาลยังมีภูเขาขนาดเล็ก ได้แก่ เขาน้อย เขาวัดไทร เขาดาวดึงส์ และเขาโกรกพม่า ซึ่งบางจุดได้มีการพัฒนาเป็นสถานที่ท่องเที่ยวด้วย ทางด้านการปกครองแบ่งการปกครองออกเป็น 71 ชุมชนเมือง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปากน้ำโพทั้งตำบล ตำบลนครสวรรค์ตก เฉพาะหมู่ 1, 4, 5, 9, 10 ตำบลนครสวรรค์ออก เฉพาะหมู่ 1, 4, 5, 6, 7 ตำบลวัดไทร เฉพาะหมู่ 10, 11, 12, 13 และตำบลแควใหญ่ เฉพาะหมู่ 4, 7, 10 มีประชากรในเขตเทศบาลประมาณ 81,515 คน ประชากรแฝงจำนวน 20,000 คน จำนวนครัวเรือน 19,076 ครัวเรือน มีรายได้เฉลี่ยตัวหัวประชากร 92,156.56 บาท (ข้อมูลเทศบาลนครสวรรค์ ณ 30 กันยายน 2566)
จากลักษณะทั่วไปของพื้นที่เขตเทศบาลนครนครสวรรค์ ถือเป็นย่านการค้าสำคัญและเป็นพื้นที่แหล่งท่องเที่ยวพักผ่อนหย่อนใจของจังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งมีสถานที่ท่องเที่ยวขึ้นชื่ออย่าง “อุทยานสวรรค์” ซึ่งเป็นสวนสาธารณะขนาดใหญ่ มีเนื้อที่ประมาณ 317 ไร่ มีอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ใจกลางเมือง แต่ละวันจะมีประชาชนไม่น้อยกว่า 3,000 คนมาใช้สถานที่ในการทำกิจกรรมต่างๆ เป็นประจำ ซึ่งมีปัญหาระดับน้ำในอ่างเก็บน้ำที่ลดลงจากการละเหยไปในอากาศและซึมไปในชั้นดิน ทำให้เกิดผลกระทบต่อสภาพความสมบูรณ์ทางธรรมชาติของสวนสาธารณะอุทยานสวรรค์ เทศบาลนครนครสวรรค์จึงใช้วิธีการสูบน้ำด้วยเครื่องสูบน้ำชนิดเครื่องยนต์จากแม่น้ำเจ้าพระยา สูบขึ้นมาเติมในอ่างเก็บน้ำภายในอุทยานสวรรค์ทุกวัน ประกอบกับพื้นที่สาธารณะของเทศบาลที่เรียกว่า“ร่องน้ำเกาะญวน” ซึ่งเป็นร่องน้ำตามธรรมชาติมีสภาพตื้นเขิน กลายเป็นที่รกร้าง เนื่องจากมีระดับสูงกว่าระดับน้ำในแม่น้ำ อีกทั้ง มีการซึมของน้ำผ่านท้องคลอง และเริ่มมีการบุกรุกของประชาชนเข้าครอบครองที่สาธารณะประโยชน์ที่รกร้างว่างเปล่า เทศบาลนครนครสวรรค์จึงทำการอนุรักษ์ฟื้นฟู โดยการพัฒนาขุดลอกให้กลับเป็นคลองใหม่อีกครั้ง มีขนาดความกว้างประมาณ 30-50 เมตร ซึ่งต่อมาเทศบาลนครสวรรค์ได้มีการพัฒนาระบบพลังงานทดแทนในพื้นที่บริเวณที่ชื่อว่า “คลองญวนชวนรักษ์” ให้เป็นพื้นที่นวัตกรรมด้านการพัฒนาเมืองอัจฉริยะด้านพลังงาน (Smart Energy) ภายใต้แผนพัฒนาเมืองอัจฉริยะของจังหวัดนครสวรรค์ที่ได้กำหนดแนวทางการพัฒนาให้สอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ แผนปฏิรูปประเทศและนำหมุดหมายจากร่างแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 มากำหนดทิศทางการพัฒนาจังหวัด ซึ่งหนึ่งในประเด็นการพัฒนาจังหวัดที่สำคัญ คือ ด้านพลังงานทดแทน และการให้ความสำคัญกับพลังงานสะอาด เพื่อให้สอดคล้องกับการประชุมสมัชชาประเทศภาคีอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หรือ COP26 ที่จัดขึ้นที่ประเทศสกอตแลนด์ โดยใช้ BCG MODEL ในการพัฒนา เพราะด้วยศักยภาพของจังหวัดนครสวรรค์อยู่ในพื้นที่ที่ความเข้มของแสงอาทิตย์ เหมาะสมสำหรับการผลิตพลังงานทดแทนจากแสงอาทิตย์ ประกอบกับมีพื้นที่แหล่งน้ำที่เหมาะกับการติดตั้งแผงโซล่าเซลล์แบบทุ่นลอย หรือ Floating Solar เช่น บึงบอระเพ็ด บึงเสนาท ซึ่งมีความเหมาะสมที่จะพัฒนาเป็นแหล่งผลิตพลังงานทดแทนที่สำคัญและใช้ประโยชน์ร่วมกันได้ทั้งในภาคการเกษตร ภาคครัวเรือน และภาคธุรกิจในพื้นที่โดยรอบ (สปริงนิวส์, เว็บไซต์)
กระบวนการพัฒนาเมืองอัจฉริยะด้านพลังงาน (Smart Energy)
เทศบาลนครนครสวรรค์ได้วางแผนการพัฒนาเมืองพลังงานอัจฉริยะ (Smart Energy) โดยมีประเด็นและโครงการสำคัญ ได้แก่ โครงการพลังงานสะอาดในพื้นที่และบริการสาธารณะพื้นที่บริเวณที่ “คลองญวนชวนรักษ์” ซึ่งจะเป็นการพัฒนาพื้นที่ผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ในพื้นที่ดังกล่าว เพื่อช่วยให้เกิดการประหยัดพลังงานโดยการลดค่าใช้จ่ายด้านไฟฟ้าในพื้นที่สาธารณะของเทศบาลนครนครสวรรค์ลงร้อยละ 30 รวมทั้งยังเป็นช่วยการลดการปล่อยค่า Green House Gas ลงร้อยละ 10 ต่อปี
โครงการพลังงานสะอาดในพื้นที่และบริการสาธารณะพื้นที่บริเวณที่ “คลองญวนชวนรักษ์” เป็นส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อน “แผน NAKHONSAWAN SMART CITY” โดยเทศบาลนครนครสวรรค์ได้จัดทำแผนงบประมาณสำหรับการจัดทำโครงการของเทศบาล ซึ่งเป็นเงินทั้งในและนอกงบประมาณของเทศบาลนครนครสวรรค์ อีกทั้งมีการลงนามความร่วมมือกับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคในลักษณะของการร่วมทุนสำหรับการพัฒนาระบบไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ รวมทั้งการส่งเสริมให้ภาคเอกชนเข้ามาลงทุนในส่วนของการจัดทำ Smart Pole และการเชื่อมต่อระบบ CCTV รวมถึงการจัดทำระบบการเก็บขยะอัตโนมัติ ประกอบกับเทศบาลนครนครสวรรค์ ได้มีการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในการร่วมออกแบบพัฒนาเมืองผ่านกลไกข้อตกลงที่เรียกว่า “กฎบัตรเมืองนครสวรรค์” ที่จะมีการประชุมระดมความคิดเห็นของประชาชนในเขตเทศบาลนครนครสวรรค์ทุก 1 เดือน ซึ่งการประชุมดังกล่าวนำไปสู่การจัดตั้ง คณะกรรมการ “NAKHONSAWAN SMART CITY” ที่มีผู้แทนชุมชนเข้าร่วมเป็นคณะกรรมการและการดำเนินโครงการฯ ได้มีการนำเสนอต่อคณะกรรมการส่งเสริมเมืองอัจฉริยะจังหวัดนครสวรรค์ที่มีผู้ว่าราชการจังหวัดนครสวรรค์ เป็นประธาน โดยมีผู้แทนองค์กรภาครัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาคเอกชน และสถาบันอุดมศึกษาในพื้นที่ เป็นคณะกรรมการ ซึ่งคณะกรรมการระดับจังหวัดนี้มีสถิติจังหวัดนครสวรรค์ทำหน้าที่เป็นกรรมการและเลขานุการ โดยในส่วนของเทศบาลนครนครสวรรค์นั้น ได้ดำเนินการติดตามความคืบหน้าการดำเนินงานและสะท้อนผลการดำเนินงานผ่านการประชุมกฎบัตรเมืองนครสวรรค์ การประชุมคณะกรรมการเมืองอัจฉริยะเทศบาลนครนครสวรรค์ที่จัดให้มีการประชุมความคืบหน้า 1 เดือน และจะมีการรายงานผลให้คณะกรรมการเมืองอัจฉริยะจังหวัดนครสวรรค์รับทราบทุก 3 เดือน ซึ่งตามการขับเคลื่อน “แผน NAKHONSAWAN SMART CITY” โดยเทศบาลนครนครสวรรค์สู่เมืองอัจฉริยะด้านสิ่งแวดล้อม
จากผลการดำเนินโครงการพัฒนาพลังงานสะอาดในพื้นที่และบริการสาธารณะบริเวณคลองญวนชวนรักษ์ ได้ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นดังนี้ (เทศบาลนครนครสวรรค์, 2565)
1. ประหยัดงบประมาณของรัฐ ตัดภาระค่าเชื้อเพลิงพลังงานในการสูบน้ำ ไม่น้อยกว่าเดือนแสนบาท
2. สามารถควบคุมคุณภาพที่ผ่านการบำบัดจากโรงบำบัดน้ำเสียของเทศบาลและระดับน้ำที่เหมาะสมก่อนปล่อยลงแม่น้ำเจ้าพระยาผ่านคลองญวนชวนรักษ์ได้ตลอดทั้งปี
3. เกิดการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์ทรัพยากรน้ำได้อย่างคุ้มค่า โดยการนำกลับมาใช้ประโยชน์ใหม่ (Re Use)
4. เกิดสถานที่ใหม่ในมีแหล่งพักผ่อน-ออกกำลังกาย และสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติ
5. เกิดสถานที่มีแหล่งเรียนรู้ ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรน้ำ การจัดการพลังงาน และการพัฒนาเมือง
6. สามารถส่งเสริมการใช้พลังงานสะอาด พลังงานทดแทนจากพลังงานศักย์โน้มถ่วง ให้มีการจัดการพลังงานในการพัฒนาเมืองอย่างมีเสถียรภาพยั่งยืนตลอดไป
7. สามารถอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และใช้ประโยชน์ทรัพยากรน้ำได้อย่างคุ้มค่า ตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง
8. ประชาชนและนักท่องเที่ยวใช้พื้นที่นวัตกรรมเป็นแหล่งพักผ่อน-ออกกำลังกาย ให้มีสุขภาพร่างกายแข็งแรง ยกระดับคุณภาพชีวิตดีขึ้น อีกทั้ง เป็นสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติ ช่วยพัฒนาเศรษฐกิจ สร้างงานสร้างรายได้ ทำให้ประชาชนในชุมชนรอบพื้นที่นวัตกรรมมีฐานะความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
นอกจากนั้น จากการดำเนินโครงการดังกล่าวถือเป็นโครงการที่ทำให้เห็นเหตุผลเชิงพื้นที่ที่เทศบาลสามารถทำได้อย่างมีประสิทธิภาพ ใช้บุคลากรที่มีความรู้ความชำนาญและมีศักยภาพในการปฏิบัติงานโดยเฉพาะมีผู้บริหารท้องถิ่นที่มีความรอบรู้ มีความคิดสร้างสรรค์ และมีความตั้งใจในการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี มีการบูรณาการด้านสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสมกับบริบทเมืองและการดูแลรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม ตามนโยบายของเทศบาลนครนครสวรรค์ที่มุ่งเน้นให้เป็นสังคมคาร์บอนต่ำ และในอนาคตเทศบาลนครนครสวรรค์ได้มีการวางแผนการพัฒนานวัตกรรมสิ่งแวดล้อมควบคู่ไปกับยุทธศาสตร์การพัฒนาสู่เมืองอัจฉริยะ (Smart City) ในทุกมิติ ซึ่งได้รับการประเมินความพร้อมของเมืองและได้รับการรับรองจากกระทรวงดิจิทัลเพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม ตั้งแต่ปี 2564 ที่ผ่านมา ทำให้เทศบาลนครนครสวรรค์ได้มีการวางแผนเชื่อมโยงกับโครงการต่างๆ ของเทศบาลเข้าร่วมกับแนวคิดการพัฒนาเมืองอัจฉริยะ (Smart City) ดังตัวอย่างโครงการพัฒนาพลังงานสะอาดในพื้นที่และบริการสาธารณะบริเวณคลองญวนชวนรักษ์ ที่มีการพัฒนามีการใช้พลังงานโซล่าเซลล์ มีการให้บริการสัญญาณไวไฟฟรี มีการใช้เสาไฟฟ้าอัจฉริยะ (Smart Pole) มีการวัดคุณภาพของอากาศในเมือง หรือมีการติดตั้งจุดฉุกเฉินควบคู่ไปกับการรักษาสิ่งแวดล้อมของเมือง เป็นต้น เพื่อให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตที่ดีและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม อีกทั้งเป็นสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติ ช่วยพัฒนาเศรษฐกิจ สร้างงานสร้างรายได้จากการท่องเที่ยวให้แก่ประชาชน ทำให้ประชาชนมีฐานะความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
