การจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงาน (Project-based Learning) นับเป็นหนึ่งในรูปแบบของการจัดการเรียนรู้ที่ส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้ด้วยตนเอง โดยอาจเรียกชื่อที่แตกต่างกันไป เช่น การจัดการเรียนการสอนแบบโครงงาน การจัดการเรียนรู้แบบโครงงานเป็นฐาน ทั้งนี้ในที่นี้จะเรียกว่า การจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงาน
โครงงานหรือโครงการ (Project) ซึ่งต่อไปในที่นี้ใช้คำว่า โครงงาน หมายถึง กิจกรรมที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้ศึกษา ค้นคว้า และลงมือปฏิบัติด้วยตนเองตามความสามารถ ความถนัด และ ความสนใจ โดยปฏิบัติอย่างเป็นระบบ ภายใต้การดูแลและให้คำปรึกษาของผู้สอน ตั้งแต่การเตรียมความพร้อม การกำหนดและเลือกหัวข้อโครงงาน การเขียนข้อเสนอโครงงาน การวางแผน การดำเนินการ การออกแบบลงมือปฏิบัติ รวมทั้งร่วมกำหนดแนวทางในการวัดผลและประเมินโครงงาน
การสอนโดยใช้โครงงานเป็นการจัดการเรียนการสอนแบบหนึ่งที่สอดคล้องกับแนวทางการจัดการศึกษาตามมาตรา 22 และ มาตรา 23 และใช้พัฒนาวิธีการเรียนรู้ทางปัญญา (Intellectual strategy) เพื่อเอื้อหนุนผู้เรียนให้เข้าถึงตัวความรู้ (body of knowledge) และความชำนาญทางด้านทักษะในสิ่งที่เรียน (body of process) เพราะเป็นการสอนที่มุ่งให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ด้วยตนเอง สามารถคิดวิเคราะห์อย่างมีเหตุผล มีกระบวนการทำงานและทำงานร่วมกับผู้อื่นได้โดยมีผู้สอนเป็นที่ปรึกษาให้คำแนะนำและกระตุ้นให้ผู้เรียนได้เรียนรู้เต็มศักยภาพ
การจัดการเรียนการสอนแบบโครงงาน คือ การจัดการสอนที่จัดประสบการณ์ในการปฏิบัติงานให้แก่ผู้เรียนเหมือนกับการทำงานในชีวิตจริงอย่างมีระบบ เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้มีประสบการณ์ตรง ได้เรียนรู้วิธีการแก้ปัญหา วิธีการทางวิทยาศาสตร์ ได้ทำการทดลอง ได้พิสูจน์สิ่งต่างๆ ด้วยตนเอง รู้จักการวางแผนการทำงาน ฝึกการเป็นผู้นำผู้ตาม ตลอดจนได้พัฒนากระบวนการคิดโดยเฉพาะการคิดขั้นสูง (higher order thinking) และการประเมินตนเอง (เดชกุล มัทวานุกูล, 2565)
การเรียนรู้ด้วยโครงงานเป็นการจัดการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญรูปแบบหนึ่งที่เป็นการให้ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติจริงในลักษณะของการสำรวจ ค้นคว้า ทดลอง ประดิษฐ์คิดค้น โดยครูเปลี่ยนบทบาทจากการเป็นผู้ให้ความรู้ (teacher) เป็นผู้อำนวยความสะดวก (facilitator) หรือผู้ให้คำแนะนำ (guide) ทำหน้าที่ออกแบบกระบวนการเรียนรู้ให้ผู้เรียนทำงานเป็นทีม กระตุ้น แนะนำและให้คำปรึกษาเพื่อให้โครงงานสำเร็จลุล่วง (KM CHIL-PBL, 2018)
การเรียนรู้แบบโครงงาน เป็นการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงหลักการพัฒนาการคิดของบลูม (Bloom’s Taxonomy) ทั้ง 6 ขั้น กล่าวคือ ความรู้ความจำ (knowledge) ความเข้าใจ (comprehension) การนำไปใช้ (application) การวิเคราะห์ (analysis) การสังเคราะห์ (synthesis) การประเมินค่า (evaluation) และยังเป็นกระบวนการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญในทุกขั้นตอนของการเรียนรู้ ตั้งแต่การวางแผนการเรียนรู้ การออกแบบการเรียนรู้ การสร้างสรรค์ประยุกต์ใช้ผลผลิต และการประเมินผลงาน โดยผู้สอนมีบทบาทเป็นผู้จัดการความรู้ (ทิศนา แขมณี, 2551)
การสอนแบบโครงงาน เป็นการเรียนรู้โดยจัดประสบการณ์ที่เน้นการฝึกการปฏิบัติจริง เรียนรู้วิธีการแสวงหาความรู้ ใช้แหล่งการเรียนรู้ที่หลากหลายและสามารถนำผลการเรียนรู้ไปใช้ในชีวิตประจำวันได้จริง (วิชชุนันท์ บุญศิริ, 2548 : 29)
การจัดการเรียนรู้แบบโครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning: PjBL) หมายถึง กระบวนการจัดการเรียนการสอนที่เน้นการใช้กิจกรรมโครงงาน ประกอบด้วย 6 ขั้นตอน คือ ขั้นเตรียมความพร้อม ขั้นกำหนดและเลือกหัวข้อ ขั้นเขียนเค้าโครงของโครงงาน ขั้นปฏิบัติงานโครงงาน ขั้นนำเสนอผลงาน และขั้นประเมินโครงงาน (หน่วยศึกษานิเทศก์, 2559) จากความหมายของการจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงานที่กล่าวมาข้างต้น อาจสรุปได้ว่า การจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงาน เป็นการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ ให้ผู้เรียนเลือกศึกษาตามความสนใจของตนเองหรือของกลุ่ม โดยการฝึกให้ทำโครงการวิจัยขนาดเล็ก ที่มีระเบียบวิธีดำเนินการที่เป็นระบบ ซึ่งผู้สอนมีบทบาทเป็นที่ปรึกษาคอยกระตุ้นให้ผู้เรียนรู้จักสังเกต รู้จักตั้งคำถาม รู้จักตั้งสมมติฐาน รู้จักวิธีการแสวงหาความรู้ด้วยตนเองเพื่อตอบคำถามที่ตนอยากรู้ เป็นการสอนที่มุ่งเน้นให้ผู้เรียนได้เรียนรู้จากประสบการณ์ตรง ผู้เรียนสามารถสรุปและทำความเข้าใจกับสิ่งที่ค้นพบได้ด้วยตนเอง โดยผลหรือองค์ความรู้ที่ได้รับจากการเรียนรู้โดยใช้โครงงานสามารถนำไปใช้ประโยชน์ในชีวิตได้จริง
เอกสารอ้างอิง
เดชกุล มัทวานุกูล. (2565). แนวทางการจัดการเรียนรู้แบบโครงงาน http://www.curriculum-instruction.com/Download/5.แนวทางการจัดการเรียนรู้แบบโครงงาน.pdf สืบค้นเมื่อ 5 เมษายน 2565.
ทิศนา แขมณี. (2553). ศาสตร์การสอน: องค์ความรู้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ. พิมพ์ครั้งที่ 12. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
วิชชุนันท์ บุญศิริ. (2548). การพัฒนาแผนการเรียนรู้แบบโครงงาน สาระสิ่งมีชีวิตกับกระบวนการดำรงชีวิต เรื่อง สมุนไพรในท้องถิ่น กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ ชั้นประถมศึกษาปีที่ 4. วิทยานิพนธ์ครุศาสตรมหาบัณฑิต: มหาวิทยาลัยราชภัฎอุบลราชธานี.
KM CHIL-PBL. (2018). Project-based Learning. Retrieved on May 8, 2018 from http://www.vcharkarn.com/vcafe/202304