ย่านเมืองเก่าสงขลา เป็นย่านการค้าสำคัญของเมืองสงขลาในอดีต ก่อนการพัฒนาเมืองเก่าอยู่ในสภาพทรุดโทรมบ้านเรือนถูกเปลี่ยนสภาพจากการทำธุรกิจประมง อู่เรือ อู่ต่อเรือ ท่าเรือผิดกฎหมาย ไนท์คลับ ปัญหาประชากรแฝงแรงงานเถื่อน อาคารเก่าแก่ถูกปล่อยทิ้งร้าง และปล่อยเช่าในราคาถูก ย่านการค้าเดิมในอดีตเสื่อมถอย ต่อมาเทศบาลนครสงขลาและภาคีเครือข่ายภาครัฐ ภาคประชาชน ภาคีคนรักเมืองสงขลา ได้ร่วมกันฟื้นฟูเมืองเก่า อนุรักษ์อาคารบ้านเรือนและพื้นที่สาธารณะ พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานสิ่งแวดล้อมให้สอดคล้องกับบริบทของเมือง โดยคำนึงถึงผู้อยู่อาศัยเป็นผู้ร่วมกำหนดทิศทางการพัฒนาย่านการอนุรักษ์ขับเคลื่อนเศรษฐกิจการค้า พัฒนาสู่เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ควบคู่กับการเป็นเมืองเก่าที่ทรงคุณค่าและดำรงซึ่งเอกลักษณ์เฉพาะของเมืองสงขลา
เทศบาลนครสงขลาซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่รับผิดชอบพื้นที่ดังกล่าว ได้มีการใช้ข้อกฎหมายควบคุมและอนุรักษ์ย่านเมืองเก่าสงขลา โดยออกเทศบัญญัติท้องถิ่นเทศบาลนครสงขลา เรื่องการกำหนดห้ามก่อสร้างดัดแปลงหรือเปลี่ยนการใช้อาคารบางชนิดหรือบางประเภทบริเวณเมืองเก่า และการประกาศเขตพื้นที่เมืองเก่าสงขลา โดยได้ร่วมมือกับสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดสงขลา เพื่อกำหนดขอบเขตพื้นที่เมืองเก่าสงขลา นอกจากนี้เทศบาลนครสงขลาได้บริหารจัดการงบประมาณเพื่อการพัฒนาย่านเมืองเก่าสงขลา ผ่านการออกแบบแผนแม่บท (Master Plan) เพื่อจัดทำโครงการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน ฟื้นฟูอนุรักษ์สถาปัตยกรรมของเมืองเก่าอันทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ และปรับภูมิทัศน์ย่านเมืองเก่า โดยร่วมกับทางภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคชุมชน ภาควิชาการ และภาคประชาสังคม ในการระดมความคิด ร่วมคิด ร่วมทำ และร่วมตัดสินใจการพัฒนาย่านเมืองเก่าสงขลาสู่เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ทั้งนี้จากการดำเนินงานของเทศบาลนครสงขลาทำให้เกิดประโยชน์ในด้านต่างๆ ดังนี้
1) ด้านการจัดทำแผนการพัฒนา มีการจัดเสวนา และระดมความคิดเห็นหลายๆ เวที และหลากหลายของภาคส่วนต่างๆ รวบรวมหน่วยงานภาครัฐระดับท้องถิ่น ภูมิภาคและส่วนกลาง ภาคเอกชน นักวิชาการทั้งระดับประเทศ ระดับท้องถิ่น ชุมชน มหาวิทยาลัย เพื่อจัดทำแผนได้อย่างครอบคลุม มีหลักทางวิชาการ มีผู้ชำนาญการเฉพาะด้าน และสร้างเอกลักษณ์เฉพาะพื้นที่
2) ด้านการจัดทำแผนปฏิบัติการและแผนงบประมาณ เทศบาลเป็นเพียงหน่วยงานท้องถิ่นที่มีงบประมาณอย่างจำกัด และมีงบใช้จ่ายประจำเป็นจำนวนมาก จึงเหลืองบประมาณในการพัฒนาเฉพาะโครงการไม่เพียงพอ หากจะดำเนินการโครงการเมืองเก่าเป็นโครงการเฉพาะ ต้องใช้เวลากับงบประมาณประจำปีอย่างมากและเป็นเวลาหลายปีกว่าจะดะเนินการแล้วเสร็จ เมื่อมีการจัดทำแผนการพัฒนาได้เชิญหน่วยงานอื่นๆ เข้าร่วมประชุมเสวนา จึงสามารถบริหารจัดการดึงงบประมาณ โดยเกิดจากความร่วมมือกันของภาครัฐและภาคเอกชน เพื่อจัดทำแผนการปฏิบัติโดยลำดับความสำคัญของแผนงาน จึงทำให้เกิดการ บูรณาการงบประมาณเป็นไปในทิศทางเดียวกันและถูกต้อง เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด และตรงตามความต้องการของภาคประชาชนและชุมชน
3) บทเรียนด้านการอนุรักษ์ การให้ความรู้ทางประวัติศาสตร์ การปลูกจิตสำนึกอนุรักษ์และรักษาสิ่งแวดล้อม ต้องอาศัยชุมชนเป็นหลัก และต้องทำต่อเนื่อง ในเรื่องการจัดกิจกรรมการสร้างสื่อประชาสัมพันธ์ สิ่งนี้จะต่อยอดสู่การปลูกฝังดูแลชุมชมอย่างยั่งยืนเพื่อกำหนดมาตรการควบคุมและดูแลรักษา
4) บทเรียนด้านการพัฒนาเมืองเก่าสู่เมืองสร้างสรรค์ เป็นการพัฒนาให้เมืองมีเอกลักษณ์เฉพาะสงขลา และสามารถผลักดันการพัฒนาเศรษฐกิจ อาหารพื้นเมือง Café บูติคโฮเทล ของที่ระลึก สินค้าวัฒนธรรม การแสดง ถนนคนเดิน ธุรกิจการท่องเที่ยว การพัฒนาภูมิทัศน์และสิ่งแวดล้อม สร้างรายได้ อาชีพ แหล่งงาน การศึกษา ศิลปวัฒนธรรม เพื่อสืบสานต่อกับคนรุ่นหลังต่อไป
นอกจากนี้ผลกระทบของการฟื้นฟูอนุรักษ์และพัฒนาย่านเมืองเก่าสงขลาสู่เมืองสร้างสรรค์ ทำให้เกิดการพัฒนาศักยภาพทุนทางกายภาพและเศรษฐกิจเชิงพื้นที่ดังนี้
1) อาคารสถาปัตยกรรมอันทรงคุณค่าในย่านเมืองเก่าสงขลาได้รับการฟื้นฟูและอนุรักษ์
2) เศรษฐกิจของย่านเมืองเก่าสงขลาได้รับการฟื้นฟูและต่อยอดไปสู่การเป็นเมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์อย่างมีเอกลักษณ์
3) เกิดการจัดระเบียบในย่านเมืองเก่าสงขลาและประชาชนที่อาศัยอยู่ในย่านเมืองเก่าสงขลา
ไม่ทิ้งถิ่นฐาน ส่งต่อถึงคนรุ่นต่อไปอย่างมั่นคง
4) เกิดผู้ประกอบการรุ่นใหม่ ที่กลับมาพัฒนาร้านอาหารร้านค้าในย่านเมืองเก่าสงขลา ส่งผลให้ประชาชนในย่านเมืองเก่ามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นและยั่งยืน
5) เกิดความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม ระบบโครงสร้างพื้นฐาน การจราจรที่เป็นระบบระเบียบ เช่น การนำเสาไฟฟ้าลงดิน, การจัดทำสถานที่จอดรถ, การติดตั้งกล้องวงจรปิด (CCTV) ในย่านเมืองเก่าสงขลา, การจัดรถรางรองรับนักท่องเที่ยวเพื่อลดพลังงานเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม การปรับปรุงพื้นที่สีเขียวและพื้นที่สาธารณะ
6) เกิดการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนทำให้เกิดเครือข่ายการพัฒนาเมือง และนำไปสู่การพัฒนาเมืองในด้านอื่น ๆ ต่อไป
จากความสำเร็จของการฟื้นฟูอนุรักษ์และพัฒนาย่านเมืองเก่าสงขลาสู่เมืองสร้างสรรค์ของเทศบาลนครสงขลา อำเภอเมือง จังหวัดสงขลา ตามที่นำเสนอมาข้างต้นจะชี้ให้เห็นถึงปัจจัยจากการใช้ทุนท้องถิ่นในการจัดการและพัฒนาท้องถิ่นที่เกิดขึ้น ดังนี้
ประการแรก เทศบาลนครสงขลามีการใช้กลไกความร่วมมือจากภาคีเครือข่ายหลากหลายภาคส่วน ผ่านการจัดเสวนา และระดมความคิดเห็นหลายๆ เวที รวบรวมหน่วยงานภาครัฐระดับท้องถิ่น ภูมิภาคและส่วนกลาง ภาคเอกชน นักวิชาการทั้งระดับประเทศ ระดับท้องถิ่น ชุมชน มหาวิทยาลัย เพื่อวางแผนอย่างครอบคลุม มีหลักทางวิชาการ มีผู้ชำนาญการเฉพาะด้าน และสร้างเอกลักษณ์เฉพาะพื้นที่ในการฟื้นฟูย่านเมืองเก่าสงขลาซึ่งเคยเป็นย่านการค้าริมทะเลและเศรษฐกิจสำคัญในอดีตแต่ต่อมาพื้นที่ย่านดังกล่าวได้กลายเป็นแหล่งเสื่อมโทรม จนกลายเป็นย่านการท่องเที่ยวแห่งใหม่ของจังหวัดสงขลา
ประการที่สอง เทศบาลนครสงขลามีการใช้กลไกทางกฎหมายและอำนาจหน้าที่ตามภารกิจขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจัดทำโครงการฟื้นฟูอนุรักษ์และพัฒนาย่านเมืองเก่าสงขลาสู่เมืองสร้างสรรค์ขึ้นและฟื้นฟูสภาพแวดล้อม เศรษฐกิจ และความยั่งยืนในการพัฒนาเมืองให้กลับมาสู่พื้นที่ดังกล่าวซึ่งได้รับการยอมรับและเสนอให้เป็นพื้นที่อนุรักษ์ขององค์การ UNESCO รับรองในอนาคตอีกด้วย
*หมายเหตุ: ข้อมูลที่ได้มาจากการสัมภาษณ์ผู้บริหาร พนักงานเจ้าหน้าที่ และภาคีเครือข่ายในการดำเนินงานของเทศบาลนครสงขลา โดยผู้เขียนในการตรวจประเมินรางวัลองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีการบริหารจัดการที่ดี ประจำปีงบประมาณ 2564 เมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2564
